Tarix və Memarlıq abidələri

Ağdam Cümə məscidi Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində, Ağdam şəhərində yerləşən ən məşhur tarixi-dini abidələrdən biridir. Bu məscid həm memarlıq baxımından, həm də Qarabağ tarixindəki hadisələrlə bağlı böyük əhəmiyyət daşıyır.

• Məscid 1868–1870-ci illərdə tikilmişdir.
• Onun memarı məşhur Qarabağ memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabaği olmuşdur.
• Məscid Qarabağ memarlıq məktəbinin tipik xüsusiyyətlərini daşıyır.
• Binanın əsas hissəsi daşdan, iki minarəsi isə kərpicdən tikilmişdir.
• Məsciddə iki minarə, böyük ibadət zalı və günbəzlə örtülmüş tavanlar vardır.

Bu memarlıq üslubu Qarabağın digər şəhərlərində tikilmiş məscidlərdə də istifadə olunmuşdur (məsələn, Bərdə və Şuşadakı bəzi məscidlərdə).

• 1993-cü ildə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ağdam şəhəri işğal edildi.
• Şəhərdəki demək olar bütün tikililər dağıdıldı.
• Cümə məscidi şəhərdə qalan azsaylı binalardan biri idi.
• İşğal dövründə məscid vandalizmə məruz qaldı və müxtəlif məqsədlərlə istifadə edildi.

• 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Ağdam rayonu Azərbaycana qaytarıldı.
• Məsciddə uzun illərdən sonra yenidən namaz qılındı.
• 2022-ci ildən başlayaraq Heydər Əliyev Fondu tərəfindən bərpa işlərinə başlanıldı.
• Bərpadan sonra məscid tarixi görünüşünə uyğun şəkildə yenidən quruldu və istifadəyə verildi.

✅ Bu gün Ağdam Cümə məscidi Qarabağın simvollarından biri və Azərbaycanın mühüm dini-tarixi abidəsi hesab olunur.

Şahbulaq qalası Azərbaycanın Ağdam rayonu ərazisində yerləşən XVIII əsrə aid mühüm tarixi-memarlıq abidələrindən biridir. Bu qala Qarabağ xanlığının yaranması dövrü ilə sıx bağlıdır və bölgənin tarixində xüsusi yer tutur.

• Şahbulaq qalası 1751–1752-ci illərdə Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan tərəfindən tikdirilmişdir.
• Qala Ağdam şəhərindən təxminən 10 km məsafədə, Şahbulaq kəndi yaxınlığında yerləşir.
• Qalanın adı ərazidə yerləşən “Şah bulağı” adlı gur sulu bulağın adından götürülmüşdür.

• Pənahəli xan Qarabağ xanlığını qurarkən əvvəlcə müdafiə məqsədilə bir neçə qala tikdirmişdi.
• Şahbulaq qalası bir müddət Qarabağ xanlığının inzibati mərkəzi olmuşdur. Daha sonra paytaxt Şuşa qalasına köçürülmüşdür.
• Qala həm müdafiə tikilisi, həm də saray-iqamətgah kimi istifadə olunurdu.

• Qala əhəng və dağ daşlarından tikilmişdir.
• Kompleksə aşağıdakılar daxil idi:
  • yaşayış binaları
  • bazar və hamam
  • məscid
  • mühafizə divarları və qüllələr
• Qala divarlarının hündürlüyü təxminən 7 metr, qüllələrin hündürlüyü isə 8–9 metr civarındadır.

• 1993-cü ildə Ağdam rayonu işğal olunanda ərazidə bir çox abidələr dağıdılsa da, Şahbulaq qalası və Ağdam Cümə məscidi qismən salamat qalmışdır.
• İşğaldan sonra qalanın ətrafında bəzi dəyişikliklər edilməsi və tarixi təhrif etməyə cəhdlər olduğu da qeyd olunur.
• Qarabağ azad edildikdən sonra qalanın bərpası və turizm üçün istifadəsi planlaşdırılır.

Şahbulaq qalası Qarabağ xanlığının formalaşması dövrünün mühüm hərbi və inzibati mərkəzlərindən biri olmuş, həm memarlıq, həm də siyasi tarix baxımından Qarabağ bölgəsinin ən əhəmiyyətli abidələrindən sayılır.

Qutlu Sarı Musa oğlu günbəzi (və ya Sarı Musa türbəsi) Azərbaycanın Ağdam rayonunda yerləşən orta əsr memarlıq abidələrindən biridir. Bu abidə Qarabağ bölgəsinin qədim memarlıq irsinin mühüm nümunələrindən hesab olunur.

• Yerləşdiyi yer: Ağdam rayonu, Xaçındərbənd (və ya Xaçındərbətli) kəndi
• Tikilmə tarixi: 1314-cü il
• Tarixi dövr: Elxanilər dövrü
• Memarı: Usta Şahbənzər
• Abidənin növü: Türbə (məqbərə)

Türbə məşhur şəxsiyyət hesab edilən Qutlu Xacə Musa oğlunun qəbri üzərində tikilmişdir. Bu barədə məlumat abidənin giriş qapısı üzərindəki kitabədə də qeyd olunmuşdur.

• Türbə qülləvari memarlıq tipinə
• Tikili üç əsas hissədən ibarətdir:
  1. Alçaq kürsülük (baza)
  2. On ikiüzlü prizmatik gövdə
  3. Çadırvari piramidal günbəz

Bu xüsusiyyətlər onu Azərbaycan orta əsr memarlığında özünəməxsus türbə nümunələrindən biri edir. Abidənin daxili və xarici səthləri daşla işlənmiş və memarlıq baxımından zərif naxışlarla bəzədilmişdir.

• Abidə Qarabağın XIV əsr memarlıq irsini göstərən nadir nümunələrdən biridir.
• Ağdam rayonunun ən qədim dini-memarlıq abidələrindən hesab olunur.
• Türbə həm də ziyarətgah kimi tanınmışdır və yerli əhali arasında böyük hörmət qazanmışdır.

1990-cı illərdə Qarabağ münaqişəsi dövründə Ağdam rayonunun işğalı nəticəsində bölgədəki bir çox tarixi abidələr kimi bu türbə də zərər görmüş və müəyyən dərəcədə dağıntılara məruz qalmışdır.Qutlu Sarı Musa oğlu günbəzi 1314-cü ildə tikilmiş, Qarabağın orta əsr memarlıq irsini əks etdirən mühüm türbələrdən biridir. Qülləvari quruluşu və tarixiliyi ilə Ağdam rayonunun ən qiymətli memarlıq abidələri sırasında yer alır.

Üzərliktəpə — Azərbaycanın Ağdam rayonunun Ağdam şəhəri ərazisində qədim yaşayış yeri. Yaşayış yeri Ağdam şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Üzərliktəpə təxminən eradan əvvəl II minilliyin sonunda cəmi 3,5 m hündürlüyündə olmuşdur. Üzərliktəpə yaşayış yeri ilk şəhər mədəniyyətini özündə əks etdirən nadir abidələrdəndir.

              Üzərliktəpənin əsas xüsusiyyətləri:

       Yaşayış yeri: Üzərliktəpə, qədim yaşayış yeridir.

 Müdafiə divarları: Yaşayış yerinin ətrafında müdafiə divarları mövcud olmuşdur.

Təsərrüfat həyatı: Sakinlərin təsərrüfat həyatı haqqında məlumatlar var.

Mədəni təbəqələr: Abidədə bir neçə mədəni təbəqə aşkar edilmişdir.

Arxeoloji qazıntılar: Üzərliktəpədə arxeoloji qazıntılar aparılmışdır.

Tapıntılar: Qazıntılar zamanı müxtəlif dövrlərə aid maddi-mədəniyyət nümunələri tapılmışdır.

İlk şəhər mədəniyyəti: Üzərliktəpə, ilk şəhər mədəniyyətinə aid nadir abidələrdəndir.

Üzərliktəpədə aparılan arxeoloji qazıntılar, buranın qədim yaşayış yeri olduğunu və ilk şəhər mədəniyyətinin izlərini daşıdığını ortaya qoymuşdur. Qazıntılar nəticəsində tapılan maddi-mədəniyyət nümunələri, o dövrün yaşayış tərzini, təsərrüfat həyatını və mədəniyyətini öyrənmək üçün əhəmiyyətli məlumatlar verir.